Asid

Oddi ar Wicipedia

Mae asid yn aml yn cael ei gynrychioli gyda'r fformiwla HA [H⁺A⁻], ac fel arfer yn cael ei ddiffinio fel cyfansoddyn cemegol, sydd, o'i hydoddi mewn dŵr yn rhoi hylif gyda dwysedd nifer o ionau hydrogen uwch na dŵr pur h.y. gyda pH o lai na 7.0. Johannes Nicolaus Brønsted a Martin Lowry ffurfiodd y diffiniad hwn. Dyma'r diffiniad sy'n cael ei dderbyn fynychaf drwy'r byd ond mae llawer iawn o ddiffiniadau eraill ar gael. Mae'r ïon hydrogen, mewn gwirionedd, yn cael ei roi i gyfansoddyn arall (a elwir yn gyfansoddyn bas).

Mae asid asetig mewn finegr a'r asid swlffwrig mewn batri ceir yn enghreifftiau o asid. O'r gair Lladin acidus sef 'sur' y daw'r gair asid. Yr hen air Cymraeg am 'acid drops' ydy 'losin sur', er enghraifft. Gall asid fod yn hylif, nwy neu'n solid.

Cynnwys 1 Nodweddion asid 2 Defnyddio asid 3 Rhai asidau cyffredin 3.1 Asid cryf 3.2 Swperasid 3.3 Asid gwan 4 Dosbarthu yn ôl eu priodweddau 4.1 Asid mwynol ('Mineral acids') 4.2 Asidau swlffwrig 4.3 Asid carbocsylig (neu organig) 4.4 Asidau Finylogous carbocsylig 5 Dolenau Allanol

[golygu] Nodweddion asid

Dyma nodweddion asid yn ôl diffiniad Bronsted-Lowry o asid:

• Mae asid, fel arfer, yn blasu'n sur (nid chwerw nac unrhyw flas arall)
• Mae asid cryf yn rhoi teimlad o bigo yn y ceg.
• Mae'n troi lliw dangosydd pH yn goch (litmws).
• Adweithia gyda metalau gan gynhyrchu halen metal a hydrogen.
• Adweithia gyda metal carbonad i greu dŵr, CO₂ a halen.
• Adweithia gyda bas i gynhyrchu halen a dŵr.
• Adweithia gyda metal ocsid i gynhyrchu halen a dŵr.
• Mae'n dargludo trydan
• Mae asid hefyd yn cynhyrchu ionau solofoniwm e.e. ionau ocsoniwm (H₃O⁺) mewn dŵr.

[golygu] Defnyddio asid

Mae toreth o ddefnyddiau gwahanol i asid gan gynnwys tynnu rhwd i ffwrdd o fetal, neu mewn batri gwlyb e.e. defnyddir asid swlffwrig mewn batri car.

Fe ddefnyddir asidau cryf wrth gynhyrchu mwynau megis gwrtaith ffosffad drwy roi asid swlffwrig ar fwynau ffosffad; enghraifft arall yw cynhyrchu sinc drwy roi sinc ocsid mewn asid swlffwrig ac yna puro'r hylif.

Yn y diwydiant cemeg fe ddefnyddir asidau (mewn adweithiau) i greu halenau. Er enghraifft, mae asid nitrig yn adweithio gydag amonia i gynhyrchu nitrad a ddefnyddir gan y ffermwr fel gwrtaith. Dro arall, cymysgir asid carbocsylig gydag alcohol i greu ester.

Mae asidau'n gatalyddion da, hefyd. Er enghraifft, defnyddir llawer iawn o asid swlffwrig i greu gasolin. Mae'r asidau cryf megis asidau swlffwrig, ffosfforig a hydroclorig yn arbennig o dda am dynnu dŵr (neu 'dadhydradad' i ddefnyddio gair a fathwyd yn ddiweddar; 'dehydration' yn Saesneg).

Ychwanegir asidau hefyd mewn diodydd ysgafn gan eu bont yn newid y blas yn aruthrol ac yn hirhau oes y diodydd; defnyddir asid ffosfforig mewn poteliad o cola, a'i debyg.

[golygu] Rhai asidau cyffredin

[golygu] Asid cryf

(gan gychwyn o'r cryfaf i'r gwanaf)

• asid perclorig HClO₄
• asid hydroiodig HI
• asid hydrobromig HBr
• asid swlffwrig H2SO4
• asid hydroclorig HCl
• asid nitrig HNO3
• hydroniwm ion H₃O⁺ or H⁺

Mae rhai cemegwyr yn cynnwys asid clorig, (HClO₃), Asid bromig (HBrO₃), asid perbromig (HBrO₄), asid iodic (HIO₃), ac asid periodig (HIO₄) fel asidau cryf; ond ni chânt eu derbyn yn gyffredinol.

[golygu] Swperasid

• asid trifflwromethaneswlffonig (CF₃SO₃H)
• asid fflworoswlffwrig (FSO₃H)

[golygu] Asid gwan

• asid asetig
• asid carbonig
• asid sitrig
• asid borig
• asid ffosfforig
• asid hydrofflworig
• asid ffolig

[golygu] Dosbarthu yn ôl eu priodweddau

[golygu] Asid mwynol ('Mineral acids')

Dyma asid sydd wedi'i gynhyrchu allan o gyfansoddion anorganaidd. Nid yw'n cynnwys atomau carbon ac mae pob asid mwynol yn rhyddhau ïonau hydrogen pan mae'n hydoddi mewn dŵr.

• Hylifau heidrogen halides megis asid hydroclorig (HCl) ac asid hydrobromig (HBr)
• asid swlffwrig (H₂SO₄)
• asid nitrig (HNO₃)
• asid ffosfforig (H₃PO₄)
• asid cromig (H₂CrO₄)
• asid borig (H₃BO₃, neu weithiau: B(OH)₃
• asid hydrofflworig (HF)

[golygu] Asidau swlffwrig

• Asid Methaneswlffonig (neu asid mesylig acid) (MeSO₃H)
• Asid Ethaneswlffonig (neu asid esylig) (EtSO₃H)
• Asid Benzeneswlffonig (neu besylig acid) (PhSO₃H)
• Asid Tolueneswlffonig (neu asid tosylig neu (C₆H₄(CH₃) (SO₃H))

[golygu] Asid carbocsylig (neu organig)

Cyfansoddyn organaidd yw asid organig, gyda phriodweddau asidig. Yr asidau carbocsilig (sydd a'r fformiwla: -C(=O)OH, a sgwennir fel -COOH neu -CO2H fynychaf). Mae'r asidau swlffonig - sy'n cynnwys y grwp -SO2OH - yn asidau cryfach. Mae asidau carbocsylig yn asidau Brønsted-Lowry gan eu bod yn rhyddhau proton. Mae halenau ac anionau asidau carbocsylig yn cael eu galw yn carbocsiladau ("carbocxylates").

Y mathau symlaf o'r asidau hyn yw'r asidau alcanoig (R-COOH) gyda R yn hydrogen neu yn grwp alkyl. Gall y cyfansoddyn gynnwys dau neu ragor o grwpiau asid carbolig ym mhob moleciwl.

• asid asetig
• asid sitrig
• asid fformig
• asid glwconig
• asid lactig
• asid ocsalig
• asid tartarig

[golygu] Asidau Finylogous carbocsylig

("Vinylogous carboxylic acids")

• asid ascorbig: C₆H₈O₆
• asid Meldrwm: C₆H₈O₄ (a wnaed yn gyntaf yn 1908 gan Andrew Norman Meldrum)

[golygu] Dolenau Allanol

• (Saesneg) Science Aid: Acids and Bases Gwybodaeth i'r sector uwchradd ynglyn ag asid
• (Saesneg) Curtipot: Diagramau ayb
• (Saesneg) Asid ar gyfer myfyrwyr ifanc
• (Saesneg) [1] Halogi'r Aer o'n cwmpas; ysgrif gan y Cenhedloedd unedig.