Alfred Russel Wallace

Alfred Russel Wallace
Ganwyd	(1823-01-08)8 Ionawr 1823 Brynbuga, Trefynwy, Cymru
Bu farw	7 Tachwedd 1913(1913-11-07) (aged 90) Broadstone, Dorset, Lloegr
Cenedligrwydd	Cymro
Meysydd	Fforio, bioleg, biodaear, a botaneg
Enwog am	Cyd-ddatblygu'r syniad o esblygiad gyda Charles Darwin; biodaear
Prif wobrau	Y Fedal Frenhinol (1868) a Medal Copley (1908), Order of Merit (1908)

Biolegydd a naturiaethwr Cymreig oedd Alfred Russel Wallace (8 Ionawr 1823 – 7 Tachwedd 1913). Cafodd ei eni yn Llanbadog ger Brynbuga, Mynwy. Roedd yn naturiaethwr, daearyddwr, anthropolegydd ac yn fiolegydd bydenwog, yn bennaf gan iddo gyd-ddatblygu'r syniad o esblygiad gyda Charles Darwin a'i gyhoeddi mewn papur yn 1858.

Dechreuodd ei waith ar yr Afon Amazon gyda'r Naturiaethwr Henry Walter Bates ond cafwyd tân ar fwrdd y llong wrth ddychwelyd a chollodd ei samplau, a'r arian o'u gwerthu. Teithiodd yn ddiweddarach i Archipelago Malay - unwaith eto i gasglu samplau o fywyd gwyllt masnachol. Yno y disgrifiodd yr hyn a elwir, bellach, yn Llinell Wallace sef dosraniad pwysig rhwng Indonesia ac Awstralia. Adnabyddir ef hefyd fel 'tad' bioddaearyddiaeth (biodaear). Bu farw yn 90 oed.

Bywyd

Adeilad Sefydliad y Mecanyddwyr, Castell Nedd.

Cafodd ei eni yn Llanbadog, ger Brynbuga, Sir Fynwy i Thomas Vere Wallace a Mary Anne Greenell - y seithfed o naw plentyn. Hannai ei fam o Hertford yn Lloegr a symododd y teulu yno pan oedd yn bump oed ac aeth i ysgol Hertford Grammar School hyd at 1836. Honnai ei dad ei fod yn wreiddiol o'r Alban ac yn perthyn i William Wallace. Symudodd i Lundain i weithio fel prentis efo'i frawd John, a oedd yn adeiladwr 19 oed. Codwyd plac iddo yn 1979, yn 44 Ffordd Sant Pedr, Croydon i gofio hyn. Symudodd eildro i weithio fel prentis i'w frawd hynaf, William arolygydd tir yn 1837. Mynychodd ddarlithoedd yn y London Mechanics' Institute, nawr Prifysgol Birkbeck a daeth yn ddarlithydd yno dan ddylanwad y sosialydd Robert Owen a Thomas Paine.

Yn 1839, symudodd i Kington, Sir Henffordd, gan ymsefydlu yng Nghastell Nedd ym Morgannwg a gweithio (hyd at 1843) fel syrfewr yng Nghymru gan amlaf. Dywed rhai haneswyr fod Wallace yn nodi ei genedligrwydd fel Sais yn hytrach na Chymro, ac mae sylwadau helaeth ganddo fe am y Cymry Cymraeg yn ei hunangofiant "My Life". (Cymry Cymraeg, iddo ef, oedd y werin o gwmpas Castell Nedd cofier.) Daeth yn athro yng Nghastell Nedd ac wedyn yng Nghaerlŷr lle treuliodd gryn amser yn llyfrgell y dref; yno hefyd y cyfarfu Henry Walter Bates. Bu farw ei frawd yn 1845, a chymerodd Wallace ofal o fusnes ei frawd, John, ond aeth yr hwch drwy'r siop, a chymerodd swydd fel syrfewr yn cynllunio rheilffordd drwy Ddyffryn Nedd. Roedd y gwaith hwn yn caniatáu iddo ymwneud â'i brif ddiddordeb, sef casglu pryfaid.

Map o The Malay Archipelago yn dangos ei deithiau.

Y fforiwr

Dilynodd yn nhraddodiad Alexander von Humboldt, William Henry Edwards a Charles Darwin ym 1848, pan deithiodd Wallace a Henry Bates i Frazil i hel samplau daearyddol ac i werthu a chasglu tystiolaeth am rywiogaethau'n esbylygu. Ymunodd y botanydd Richard Spruce, a brawd iau Wallace, Herbert, gyda'r daith ym 1849. Astudiodd afon Rio Negro am bedair blynedd a fawna, fflora a'r brodorion lleol gan nodi llawer am eu harferion a'u hieithoedd. Dychwelodd ar gwch o'r enw Helen ar 12 Gorffennaf 1852 ond bu tân ar fwrdd y llong a suddodd.

Er gwaethaf colli ei holl stoc (ar wahân i'w ddyddiadur), ei bapurau a'i arian ysgrifennodd chwech o bapurau academaidd gan gynnwys: On the Monkeys of the Amazon, Palm Trees of the Amazon and Their Uses a Travels on the Amazon.

Llun o The Malay Archipelago yn dangos y Broga Hedegog a ddarganfyddodd Wallace.

Alfred Russel Wallace

Treuliodd ddeunaw mis yn Llundain yn byw ar y taliadau yswiriant a dderbyniodd. O 1854 i 1862 (yn 31 - 39 oed), roedd e yn y Malay Archipelago (a adnabyddwn heddiw fel Singapore, Malaysia ac Indonesia) lle casglodd dros 125,000 o rywiogaethau (dros 80,000 o chwilod). Enwyd Rhacophorus nigropalmatus, fel "Wallace's flying frog" ar ei ôl. Erbyn 1858 roedd ei syniadau'n aeddfed ac roedd ganddo dystiolaeth gadarn i brofi ei ddamcaniaethau, ac felly anfonodd hwy at Darwin. Cyhoeddwyd ei bapur helaeth a nodiadau byr 'ar y gweill' gan Darwin mewn cyfarfod arbennig o'r Linnaean Society of London.

ffoto o A.R. Wallace a dynnwyd yn Singapore ym 1862

Bwrw angor

Dychwelodd i Brydain o Malaysia ym 1862, gan aros gyda'i chwaer Fanny Sims, ac anerchodd nifer o'r cymdeithasau gwyddonol lu yn Llundain fel Cymdeithas Swolegol Llundain, a chymdeithasodd gyda Darwin yn Down House, Charles Lyell a Herbert Spencer.

Ym 1866 priododd Annie Mitten a chawsant dri o blant: Herbert (1867–1874), Violet (1869–1945), a William (1871–1951).

Bu farw ar 7 Tachwedd 1913, yn 90 oed. Dywedodd y New York Times mewn coffâd amdano: "the last of the giants belonging to that wonderful group of intellectuals that included, among others, Darwin, Huxley, Spencer, Lyell and Owen, whose daring investigations revolutionized and evolutionized the thought of the century."

Bedd Wallace ym Mynwent Broadstone, Dorset ar ffurf coeden ffosilaidd.

Map o The Geographical Distribution of Animals yn dangos chwe rhanbarth biodaear.

Llun Alfred Russel Wallace ar flaen-dudalen ei lyfr Darwinism (1889).

Gwobrau ac Anrhyddedau

• Order of Merit (1908),
• Royal Society's Royal Medal (1868)
• Copley Medal (1908),
• Royal Geographical Society's Founder's Medal (1892)
• Linnean Society' -Gold Medal (1892) aDarwin–Wallace Medal (1908).
• Pennaeth Anthropoleg British Association 1866.
• Llywydd yr Entomological Society of London 1870.
• Pennaeth y British Association 1876.
• Pensiwn y Llywodraeth o £200 y flwyddyn o 1881.
• Etholwyd i'r Gymdeithas Frenhinol 1893.
• Canolfan ymchwil yn Sarawak 2005.
• Adeilad Bioleg a Daearyddiaeth, Prifysgol Abertawe
• Theatr Ddarlithio ym Mhrifysgol Caerdydd.

Cyhoeddodd 22 llyfr llawn, 747 gweithiau llai, 508 o bapurau gwyddonol.

Llyfryddiaeth ddethol

• Palm trees of the Amazon and their uses. 1853
• The Origin of Human Races and the Antiquity of Man Deduced from the Theory of 'Natural Selection (1864)
• The Malay Archipelago (1869)
• The Geographical Distribution of Animals Harper and brothers 1876
• Tropical Nature, and Other Essays Macmillan 1878
• Island Life Harper and brothers1881
• Darwinism: An Exposition of the Theory of Natural Selection, with Some of Its Applications Macmillan 1889
• Travels on the Amazon and Rio Negro Ward, Lock 1889
• My Life. Chapman & Hall 1905

Y papur gwreiddiol yn llawn. Sylwer 1858 nid 1859. Wallace, Alfred Russel (1858). "On the Tendency of Varieties to Depart Indefinitely From the Original Type"

• Cymraeg: Alfred Russel Wallace. Gwyddonydd Anwyddonol gan R Elwyn Hughes.

Papurau Dethol

• On the Monkeys of the Amazon, On the Monkeys of the Amazon 1853
• On the Law Which Has Regulated the Introduction of New Species, On the Law Which Has Regulated the Introduction of New Species 1855
• On the Tendency of Varieties to Depart Indefinitely From the Original Type, On the Tendency of Varieties to Depart Indefinitely From the Original Type 1858 Papur enwog Wallace a anfonwyd i Darwin.
• On the Zoological Geography of the Malay Archipelago, On the Zoological Geography of the Malay Archipelago 1859
• Remarks on the Rev. S. Haughton's Paper on the Bee's Cell, And on the Origin of Species, Remarks on the Rev. S. Haughton's Paper on the Bee's Cell, And on the Origin of Species 1863

Llyfryddiaeth llawn gan Charles H. Smith at The Alfred Russel Wallace Page.

Dolenni

• The Alfred Russel Wallace Page
• The Alfred Russel Wallace Website
• "Missing Link-Alfred Russel Wallace, Charles Darwin's neglected double" by Jonathan Rosen, The New Yorker, February 12, 2007
• The Malay Archipelago illustrated edition at Papua WebProject
• Wallace at 100 Welsh Heroes
• Gwaith gan Alfred Russel Wallace yn Project Gutenberg
• BBC article on Wallace and Indonesia's efforts to honor him
• National Geographic Magazine, December 2008 - The Man Who Wasn't Darwin Biography
• Nodyn:Findagrave
• "The Work In Darwin's Shadow" by Joel Achenbach, The Washington Post, February 9, 2009

Eginyn erthygl sydd uchod am Gymro neu Gymraes. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.