Alfred Russel Wallace

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Alfred Russel Wallace
Ganwyd (1823-01-08)8 Ionawr 1823
Brynbuga, Trefynwy, Cymru
Bu farw 7 Tachwedd 1913(1913-11-07) (aged 90)
Broadstone, Dorset, Lloegr
Cenedligrwydd Cymro
Meysydd Fforio, bioleg, biodaear, a botaneg
Enwog am Cyd-ddatblygu'r syniad o esblygiad gyda Charles Darwin; biodaear
Prif wobrau Y Fedal Frenhinol (1868) a Medal Copley (1908), Order of Merit (1908)

Biolegydd a naturiaethwr Cymreig oedd Alfred Russel Wallace (8 Ionawr 1823 – 7 Tachwedd 1913). Cafodd ei eni yn Llanbadog ger Brynbuga, Mynwy. Roedd yn naturiaethwr, daearyddwr, anthropolegydd ac yn fiolegydd bydenwog, yn bennaf gan iddo ddatblygu'r cysyniad o esblygiad o flaen Charles Darwin, er mai Darwin a gafodd y clod. Roedd yn Sosialydd ac yn gefogol i hawliau merched.[1]

Dechreuodd ei waith ar yr Afon Amazon gyda'r Naturiaethwr Henry Walter Bates ond cafwyd tân ar fwrdd y llong wrth ddychwelyd a chollodd ei samplau, a'r arian o'u gwerthu. Teithiodd yn ddiweddarach i Archipelago Malay - unwaith eto i gasglu samplau o fywyd gwyllt masnachol. Yno y disgrifiodd yr hyn a elwir, bellach, yn Llinell Wallace sef dosraniad pwysig rhwng Indonesia ac Awstralia. Adnabyddir ef hefyd fel "tad bioddaearyddiaeth".[2][3] Bu farw yn 90 oed.

Bywyd[golygu]

Cafodd ei eni yn Llanbadog, ger Brynbuga, Sir Fynwy i Thomas Vere Wallace a Mary Anne Greenell - y seithfed o naw plentyn. Hannai ei fam o Hertford yn Lloegr a symododd y teulu yno pan oedd yn bump oed ac aeth i ysgol Hertford Grammar School hyd at 1836.[4] Honnai ei dad ei fod yn wreiddiol o'r Alban ac yn perthyn i William Wallace. Ar un o'r lluniau a dynnodd, ysgrifennodd yn Gymraeg "Merch Gymraeg yn cario dwfr"; a defnyddiodd ei wybodaeth am y Gymraeg yn rhan o'i gysyniadau blaenllaw ar esblygiad. Symudodd i Lundain i weithio fel prentis efo'i frawd John, a oedd yn adeiladwr 19 oed. Codwyd plac iddo yn 1979, yn 44 Ffordd Sant Pedr, Croydon i gofio hyn. Symudodd eildro i weithio fel prentis i'w frawd hynaf, William arolygydd tir yn 1837. Mynychodd ddarlithoedd yn y London Mechanics' Institute, nawr Prifysgol Birkbeck a daeth yn ddarlithydd yno dan ddylanwad y sosialydd Robert Owen a Thomas Paine.

Yn 1839, symudodd i Kington, Sir Henffordd, gan ymsefydlu yng Nghastell Nedd ym Morgannwg a gweithio (hyd at 1843) fel syrfewr yng Nghymru gan amlaf. Dywed rhai haneswyr fod Wallace yn nodi ei genedligrwydd fel Sais yn hytrach na Chymro, ac mae sylwadau helaeth ganddo fe am y Cymry Cymraeg yn ei hunangofiant "My Life". (Cymry Cymraeg, iddo ef, oedd y werin o gwmpas Castell Nedd cofier.) Daeth yn athro yng Nghastell Nedd ac wedyn yng Nghaerlŷr lle treuliodd gryn amser yn llyfrgell y dref; yno hefyd y cyfarfu Henry Walter Bates. Bu farw ei frawd yn 1845, a chymerodd Wallace ofal o fusnes ei frawd, John, ond aeth yr hwch drwy'r siop, a chymerodd swydd fel syrfewr yn cynllunio rheilffordd drwy Ddyffryn Nedd. Roedd y gwaith hwn yn caniatáu iddo ymwneud â'i brif ddiddordeb, sef casglu pryfaid.

Map o The Malay Archipelago yn dangos ei deithiau.

"Egwyddor o ymwahaniad" Wallace[golygu]

Dilynodd yn nhraddodiad Alexander von Humboldt, William Henry Edwards a Charles Darwin ym 1848, pan deithiodd Wallace a Henry Bates i Frazil i hel samplau daearyddol ac i werthu a chasglu tystiolaeth am rywiogaethau'n esbylygu. Enwodd oddeutu 200 o rywogaethau newydd ar y daith hon. Ymunodd y botanydd Richard Spruce, a brawd iau Wallace, Herbert, gyda'r daith ym 1849. Astudiodd afon Rio Negro am bedair blynedd a fawna, fflora a'r brodorion lleol yn Indonesia am 8 mlynedd gan nodi llawer am eu harferion a'u hieithoedd. Dychwelodd ar gwch o'r enw "Helen" ar 12 Gorffennaf 1852 ond bu tân ar fwrdd y llong a suddodd. Ar yr ymweliad hwn ag Indonesia yr esgorodd ar y syniad fod gan rywogaethau un hynafiad cyffredin, er fod y rhywogaeth hwnnw wedi diflannu. Un enghraifft a nododd oedd y Glöyn aden aderyn. Nododd fod rhywogaethau'n perthyn i'w gilydd yn hytrach nac yn cael eu creu gan Dduw a chyhoeddodd bapur The Decent with Modification. Danfonodd y papur i Lundain yn 1855. Disgrifiad o'r broses esblygol oedd y papur hwn mewn gwirionedd.

Er gwaethaf colli ei holl stoc (ar wahân i'w ddyddiadur), ei bapurau a'i arian ysgrifennodd chwech o bapurau academaidd gan gynnwys: On the Monkeys of the Amazon, Palm Trees of the Amazon and Their Uses a Travels on the Amazon.

Llun o The Malay Archipelago yn dangos y Broga Hedegog a ddarganfyddodd Wallace.
Alfred Russel Wallace

Erbyn 1858 roedd ei syniadau'n aeddfed ac roedd ganddo dystiolaeth gadarn i brofi ei ddamcaniaethau, ac felly anfonodd hwy at Darwin. Cyhoeddwyd ei bapur helaeth a nodiadau byr 'ar y gweill' gan Darwin mewn cyfarfod arbennig o'r Linnaean Society of London.

Danfonodd bapur arall lle nododd fod esgyrn traed Cornylfinir a'r Si yn union yr un fath ac felly'n perthyn i'r un teulu. Dechreuodd Wallace lythyru gyda Darwin, gan nodi ei ddarganfyddiadau i'r manylun eithaf. O hyn ymlaen newidiodd syniadau Darwin, gan adlewyrchu darganfyddiadau Wallace.

Treuliodd ddeunaw mis yn Llundain yn byw ar y taliadau yswiriant a dderbyniodd. O 1854 i 1862 (yn 31 - 39 oed), roedd e yn y Malay Archipelago (a adnabyddwn heddiw fel Singapore, Malaysia ac Indonesia) lle casglodd dros 125,000 o rywiogaethau (dros 80,000 o chwilod).[5] Enwyd Rhacophorus nigropalmatus, fel "Wallace's flying frog" ar ei ôl.

Dychwelodd i Brydain o Malaysia ym 1862, gan aros gyda'i chwaer Fanny Sims, ac anerchodd nifer o'r cymdeithasau gwyddonol lu yn Llundain fel Cymdeithas Swolegol Llundain, a chymdeithasodd gyda Darwin yn Down House, Charles Lyell a Herbert Spencer.

ffoto o A.R. Wallace a dynnwyd yn Singapore ym 1862

Y blynyddoedd olaf[golygu]

Ym 1866 priododd Annie Mitten a chawsant dri o blant: Herbert (1867–1874), Violet (1869–1945), a William (1871–1951).

Bu farw ar 7 Tachwedd 1913, yn 90 oed. Dywedodd y New York Times mewn coffâd amdano: "the last of the giants belonging to that wonderful group of intellectuals that included, among others, Darwin, Huxley, Spencer, Lyell and Owen, whose daring investigations revolutionized and evolutionized the thought of the century."

Cofeb iddo ger yr eglwys lle cafodd ei fedyddio yn Llanbadog.
Llun Alfred Russel Wallace ar flaen-dudalen ei lyfr Darwinism (1889).

Gwobrau ac Anrhyddedau[golygu]

Cyhoeddodd 22 llyfr llawn, 747 gweithiau llai, 508 o bapurau gwyddonol.

Llyfryddiaeth ddethol[golygu]

  • Palm trees of the Amazon and their uses. 1853
  • The Origin of Human Races and the Antiquity of Man Deduced from the Theory of 'Natural Selection (1864)
  • The Malay Archipelago (1869)
  • The Geographical Distribution of Animals Harper and brothers 1876
  • Tropical Nature, and Other Essays Macmillan 1878
  • Island Life Harper and brothers1881
  • Darwinism: An Exposition of the Theory of Natural Selection, with Some of Its Applications Macmillan 1889
  • Travels on the Amazon and Rio Negro Ward, Lock 1889
  • My Life. Chapman & Hall 1905

Y papur gwreiddiol yn llawn. Sylwer 1858 nid 1859. Wallace, Alfred Russel (1858). "On the Tendency of Varieties to Depart Indefinitely From the Original Type"

Papurau Dethol[golygu]

Llyfryddiaeth llawn gan:

Cyfeiriadau[golygu]

  1. The Guardian; awdur: Robin McKie 22 Mehefin 2008
  2. Smith, Charles H.. "Alfred Russel Wallace: Evolution of an Evolutionist Introduction". The Alfred Russel Wallace Page hosted by Western Kentucky University. http://www.wku.edu/~smithch/wallace/chsarwin.htm. Adalwyd 2007-04-27. 
  3.  Cofio Darwin Cymru. BBC (7 Tachwedd 2013). Adalwyd ar 11 Tachwedd 2013.
  4. Smith, Charles H.. "Alfred Russel Wallace: A Capsule Biography". The Alfred Russel Wallace Page hosted by Western Kentucky University. Archived from the original on 5 April 2007. http://www.wku.edu/~smithch/index1.htm. Adalwyd 2007-04-27. 
  5. Shermer In Darwin's Shadow tud 14.
  6. Gwefan Evolution News; adalwyd 7 Rhagfyr 2013
  • Darwin, y Cymro a'r Cynllwyn; rhaglen gan Telesgop ar gyfer S4C Digidol, 2013.

Dolenni[golygu]