Abergele

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio

Coordinates: 53°17′N 3°35′W / 53.28°N 3.58°W / 53.28; -3.58

Abergele
The 1868 Rail Disaster Memorial - geograph.org.uk - 377402.jpg
Cofeb ar gyfer y rheiny a laddwyd yn namwain tren 1868
Abergele is located in Conwy
Abergele

Abergele Conwy
Poblogaeth 10,577 (2011)
Cyfeirnod grid yr AO SH945775
Cymuned Abergele
Sir Conwy
Sir seremonïol Clwyd
Gwlad Cymru
Gwladwriaeth sofran Y Deyrnas Unedig
Tref bost ABERGELE
Rhanbarth cod post LL22
Cod deialu 01745
Yr Heddlu Gogledd Cymru
Tân Gogledd Cymru
Ambiwlans Cymru
Senedd yr Undeb Ewropeaidd Cymru
Senedd y DU Gorllewin Clwyd
Cynulliad Cymru Gorllewin Clwyd
Rhestr llefydd: y DU • Cymru • Conwy
Traeth a phrom Abergele, gyda Chastell Gwrych yngh nghanol y llun.

Tref a chymuned yng Nghonwy (yn yr hen Sir Ddinbych cyn hynny), ar yr A55 rhwng Bae Colwyn a'r Rhyl, yw Abergele. Saif ar lannau Afon Gele. Mae'n dref farchnad a chanolfan siopa lleol. Mae gorsaf ar Reilffordd Arfordir Gogledd Cymru. I'r dwyrain o'r dref ceir gwlybdir eang Morfa Rhuddlan.

Y "Bee Market" ar y Stryd fawr; llun gan John Thomas (1838-1905) a dynnwyd oddeutu 1875. (Delwedd o Gasgliad John Thomas, Llyfrgell Genedlaethol Cymru)
Traeth Abergele, gyda'r Gogarth yn y pellter.

Mae Caerdydd 202.4 km i ffwrdd o Abergele ac mae Llundain yn 307.5 km. Y ddinas agosaf ydy Bangor sy'n 37.4 km i ffwrdd.

Hanes[golygu]

Er yn dref gymharol fodern mae gan Abergele hanes digon hir. Tyfodd o gwmpas yr hen eglwys. Bu damwain difrifol ar y rheilffordd yn 1868 pan darwyd yr Irish Mail gan dri wagen petrol oedd wedi rhedeg yn rhydd i lawr y trac; collodd 33 o bobl eu bywydau (mae eu beddau i'w gweld yn yr eglwys).

Lladdwyd dau aelod o'r grŵp cudd Mudiad Amddiffyn Cymru, sef William Alwyn Jones a George Francis Taylor, yn Abergele pan daniodd y defnyddiau ffrwydrol yr oeddynt yn eu cludo ar 1 Gorffennaf 1969, diwrnod arwisgiad Tywysog Cymru. Y mae eu beddau yn gyrchfan i Genedlaetholwyr a chynhelir seremoni flynyddol yno.

Yr eglwys[golygu]

Codwyd Eglwys Fihangel Sant yn y 15fed ganrif ar safle eglwys hŷn; cafodd ei hadnewyddu yn 1879. Mae'r bedyddfaen yn dwyn y dyddiad 1663. Yn rhan o'r llawr ger yr allor, mae hen garreg â chroes arni sy'n dyddio o'r 13eg ganrif; credir ei bod yn garreg fedd abad.

Olion Cynhanes[golygu]

Ceir dwy ogof paleolithig nepell o'r dref: Ogof Bontnewydd (Cyfeirnod OS: SJ01527102) a Chefn Ogo. Mae ogof Pontnewydd yn un o'r ddwy ogof bwysicaf yng ngwledydd Prydain o ran olion dyn a dyn Neanderthal; darganfuwyd dant dynol yma sydd oddeutu 220,000 o flynyddoedd oed. Cafwyd hyd i lawfwyeill Neanderthalaidd hefyd, ac esgyrn anifeiliaid gydag olion cigydda arnynt. 750 metr i'r de-ddwyrain, ar yr un ochr i'r afon mae Ogof Cefnmeiriadog neu Cefn Ogo gyda cheg yr ogof mor anferthol fel y'i galwyd unwaith gan William Davis yn ei lyfr 'hand-book for the Vale of Clwyd' fel one of the most spacious and magnificent caverns in Europe. Mae ceg yr ogof yn 50 troedfedd o uchter, gyda stalactites yn diferu o'r nenfwd mewnol.

Mae Parc y Meirch gerllaw.

Yr ochr de-orllewinol i'r dref safai Bryngaer Dinorben a ddinistriwyd yn llwyr gan y chwarel gyfagos ond ceir tystiolaeth fod pobl wedi byw yno'n ddi-baid o ddiwedd yr Oes Efydd hyd at y 7ed ganrif.[1]

Enwogion[golygu]

Cyfrifiad 2011[golygu]

Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:[2][3][4]

Cyfrifiad 2011
Poblogaeth cymuned Abergele (pob oed) (10,577)
  
100%
Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Abergele) (2,014)
  
19.6%
:Y ganran drwy Gymru
  
19%
Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Abergele) (4921)
  
46.5%
:Y ganran drwy Gymru
  
73%
Y nifer dros 16 sydd mewn gwaith (Abergele) (2,572)
  
51.6%
:Y ganran drwy Gymru
  
67.1%

Atyniadau eraill[golygu]

Eisteddfod[golygu]

Cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn Abergele ym 1995.

Cyfeiriadau[golygu]

  1. Gwyddoniadur Cymru, golygydd John Davies, Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 2008 tudalen 7
  2. "Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru". Swyddfa Ystadegau Gwladol. http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html. Adalwyd 2012-12-12. . Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.
  3. Canran y diwaith drwy Gymru; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013
  4. Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.

Dolenni allanol[golygu]